
de Volkskrant
23 december 2017 zaterdag
Section: Sir Edmund; Blz. 4
 MAARTEN KEULEMANS
Highlight: Berichten verspreiden zich vaak razendsnel, of ze nu kloppen of niet. Wij proberen de zin van de onzin te scheiden. Deze week: Jezus werd op Eerste Kerstdag geboren.
Van wie komt die claim?
Niet uit de Bijbel: in de evangelies wordt geen datum genoemd. De geboortedatum 25 december duikt pas in het jaar 336 op, in het (toen inmiddels christelijke) Romeinse rijk.
Klopt het?
In de evangelies staan diverse aanwijzingen dat 25 december in elk geval niet Jezus' geboortedag kan zijn geweest. Neem de beroemde herders, die 'de nacht doorbrachten in het veld, ze hielden de wacht bij hun kudde' (Lucas 2:8). De wintermaand december kan dat niet zijn geweest: dat was de periode waarin de herders hun kudde op stal hadden. Een andere aanwijzing is dat Jozef naar Bethlehem was gereisd voor een volkstelling (Lucas 2:1-5). Dergelijke volkstellingen vonden nooit plaats in de winter, als de wegen slecht begaanbaar waren. 

Verstandig is het om Jezus' geboorteverhaal sowieso niet al te letterlijk te nemen, stelt bijbelwetenschapper Cor Hoogerwerf van de VU Amsterdam. Aannemelijk is dat het geboorteverhaal van Jezus pas later is toegevoegd. 'Dit soort wonderverhalen horen bij het genre van de antieke biografie', zegt hij. 'Ook rond de geboorte van Alexander de Grote gingen allerlei legendes rond; ook keizer Augustus zou op wonderbaarlijke wijze zijn verwekt door de god Apollo.' 

Even slikken: de kerstster, de wijzen uit het oosten, de herders die een engel zagen, maar ook de kribbe en de maagdelijke ontvangenis moeten we dus eigenlijk wegdenken. Net als trouwens de ezel en de vermeende grot waarin Jezus geboren zou zijn: dat zijn toevoegingen afkomstig uit het weer latere proto-evangelie van Jakobus, een boek dat het Nieuwe Testament niet heeft gehaald, zegt Hoogerwerf. 

Hoe Jezus' geboortedag ruim drie eeuwen later alsnog met 25 december verknoopt raakte, moet iets te maken hebben gehad met de versmelting van het christelijke geloof met de traditionele Romeinse cultuur. 25 december is op de Romeinse kalender een belangrijke dag: winterzonnewende, de dag waarop de zon symbolisch wordt wedergeboren, en de veronderstelde verjaardag van de zonnegod Sol Invictus. 

Misschien werd Jezus bewust ingezet als 'moderne' christelijke vervanger van de zonnegod; misschien werd Jezus om kosmologische redenen op de kalender geplakt. 'Tussen de geboortes van Jezus en Johannes zou zes maanden verschil zitten', vertelt Hoogerwerf. 'Dat zou de geboortedag van Jezus op de kortste, en die van Johannes op de langste dag plaatsen.'
Eindoordeel?
Jezus werd niet geboren op 25 december. Wanneer wél, dat is in nevelen gehuld: men kende destijds ook nauwelijks waarde toe aan verjaardagen.



