

NRC.NEXT
24 January 2017, nn dinsdag


Section: Wetenschap; Blz. 4
 Lucas Brouwers

Dat is de suggestie van een filmpje van de BBC.
nrc.checkt
De aanleiding
 De BBC heeft een nieuwe internethit. Binnen twee weken keken meer dan 3 miljoen mensen naar een filmpje van Indische apen (grijze langoeren) die zouden rouwen om een levenloos robotaapje. Het vertederende filmpje is de aankondiging voor een nieuw programma met filmende robotdieren in de hoofdrol, Spy in the Wild. 
Waar is het op gebaseerd?
In het filmpje zien we eerst een bewegend robotaapje op een stam zitten, tussen een groep langoeren. Een langoer pakt het robotje op en laat het vallen. Daarna ligt de robot roerloos op de grond. De langoeren verzamelen zich rond het robotje, raken het aan en ruiken eraan. Sommige apen slaan armen om elkaar heen. 
Ondertussen mijmert de voice-over, begeleid door violen: Deze langoeren reageren net zoals wij, als onze eigen baby s sterven. De sfeer zou kalm zijn en de apen  empathisch . De suggestie dat deze apen in rouw zijn om het robotje wordt bevestigd in de titel van het filmpje: Langoeren rouwen om nep-aap . 
En, klopt het?
Primatoloog Edwin van Leeuwen zag het filmpje. Hij had al zijn twijfels. Het lijkt heel mooi en liefdevol wat hier gebeurt, maar op basis van deze beelden kan ik niet concluderen dat deze apen rouwen. Het is niet duidelijk wat er precies geknipt en geplakt is. Van Leeuwen onderzocht onlangs het rouwgedrag van chimpansees in een Zambiaans opvangcentrum.
Dát er flink geknipt en geplakt is staat wel vast. Het vallende robotje is twee keer gefilmd. En bij het shot van twee omarmende apen is onduidelijk waar het robotje zich dan bevindt. Bovendien heeft een omarming bij langoeren niet per se de functie van emotionele steun. Ook Liesbeth Sterck, hoogleraar dierecologie aan de Universiteit Utrecht, denkt niet meteen aan rouw. Ze deed zelf veldonderzoek aan een verwante apensoort, thomaslangoeren op Sumatra. Langoeren hebben bijzonder grote interesse in baby s. Wat je bij deze apen veel ziet is allomothering: jonge vrouwtjes die de baby s van een ander dragen. De moeders vinden het meestal best als deze tantes en nichtjes even voor hun jongen zorgen. 
Maar kunnen langoeren ook rouwen om dood jong dat ze niet kennen? Sterck: Rouw bij mensen heeft twee aspecten. Er is emotionele rouw, het verdriet, en cognitieve rouw, het besef dat iemand er niet meer is. Cognitieve rouw lijkt me uitgesloten. Deze apen hebben geen besef van dood. Voorwaarde voor emotionele rouw is dat er een band bestond tussen overledene en nabestaande, bijvoorbeeld een moeder en dode baby. Daar is met deze robot ook geen sprake van. 
 De reactie van de langoeren lijkt niet op de wijze waarop chimpansees omgaan met verlies, legt Van Leeuwen uit. Als een babychimp sterft, is het vooral de moeder die van slag is. De rest van de groep is wel nieuwsgierig naar het dode lijfje, maar vertoont geen heftige emotionele reactie. Dat gebeurt pas als oudere chimps overlijden, met een actieve rol in de groep. Van Leeuwen noemt een andere verklaring voor het gedrag van de langoeren: nieuwsgierigheid. Het kan goed dat de apen hier reageren op iets dat nieuw, vreemd en misschien eng is. De robot ziet er natuurlijk niet écht uit als een langoer, en het ruikt al helemaal niet als een langoer. 
Sterck denkt ook dat de apen nieuwsgierig zijn, maar houdt wel de mogelijkheid open dat ze een soortgenoot herkennen. Er is vaak getest hoe apen reageren op onbekende voorwerpen, zoals autootjes en knuffels. Alles wat een gezicht heeft, zoals dit robotje, vinden ze interessant. 
Conclusie
De langoeren zijn duidelijk geïntrigeerd door het robotaapje, maar deskundigen denken niet dat de dieren van slag zijn of bevatten dat het robotaapje dood is. We beoordelen de bewerering langoeren rouwen om nepaap daarom als onwaar.
Lucas Brouwers
 
 
 
Still BBC One 
 