

NRC.NEXT
14 juni 2016 dinsdag


Section: Wetenschap; Blz. 1

Zo citeerden Daily Mail en andere media een toerist. 
De aanleiding 
Kennen we Morgan nog? Deze vrouwtjesorka kwam in 2011 in het nieuws toen ze verhuisde van het Dolfinarium in Harderwijk naar het Loro Parque op Tenerife. Vorige week publiceerden dierenactivisten van The Dolphin Project een video waarop te zien is hoe Morgan na een show een betonnen plateau op zwemt en minuten doodstil blijft liggen. Dat kan gevaarlijk zijn voor orka's. Oververhitting dreigt en het eigen gewicht kan organen pletten. De Britse tabloid Daily Mail citeert één van de bezoekers van Loro Parque, ene Efrat Cybulkiewicz. Volgens haar is het duidelijk: we zijn getuige van een depressieve orka in gevangenschap. ,,She's taking her own life, and I can't blame her." 
Waar is het op gebaseerd? 
Eind april publiceerde The Dolphin Project een video van orka Morgan waarin ze met haar kop herhaaldelijk tegen een stalen hek ramt. De conclusie dat het dier in de meest recente video depressief en suïcidaal is, is van toeschouwers en wordt overgenomen door media en dierenactivisten. 
En, klopt het? 
De kritiek op orka's in gevangenschap is de laatste jaren gegroeid, in het bijzonder door de documentaire Blackfish uit 2013. Orka's zijn intelligent en kunnen tonen wanneer ze in gevangenschap niet op hun plek zijn. Bekend gedrag bij stress en verveling is 'knikken' met de kop of eindeloos rondjes zwemmen. Maar zelfmoord? 
Orka-deskundige Astrid van Ginneken is sceptisch. Ze is arts en wiskundige en gaat elk jaar een maand naar Canada om binnen het Center for Whale Research onderzoek te doen naar orka's. ,,In de 26 jaar waarin ik ze bestudeer, heb ik nog nooit een orka gedrag zien vertonen dat op een zelfmoordpoging lijkt. Hun levenswil is enorm", zegt ze.  
Ook in het wild gaan orka's soms korte tijd op het droge liggen, bij de jacht op zeehonden. In de dolfinaria worden de dieren getraind om kunstjes op plateaus te doen. Loro Parque stelt dan ook dat Morgan niets abnormaals doet in de video. Woensdag verschenen  beelden van het incident, waarop we zien dat Morgan van het plateau glijdt nadat een trainer haar dat opdraagt.  
Kan een dier überhaupt zelfmoord plegen? ,,Daarvoor moet eerst worden vastgesteld of dieren benul hebben van wat 'dood-zijn' is", stelt emeritus hoogleraar ethologie Jan van Hooff aan de Universiteit Utrecht. ,,Bij sociale soorten waar de dieren sterk van elkaar afhankelijk zijn uit zich dat in voortdurende interactie. Als een lid van de groep overlijdt en dus geen antwoord meer geeft, dan blijkt dat totale 'afwezig zijn' indruk te maken. Dit is bijvoorbeeld gezien bij chimpansees. Maar dat is nog heel wat anders dan besef hebben van de eigen eindigheid." 
 Bij mensen is dat besef ontwikkeld omdat we abstracte concepten met elkaar kunnen bespreken, zegt Van Hooff. Dieren kunnen dat, voor zover bekend, niet. Dat dieren zelfmoord kunnen plegen, gelooft Van Hooff daarom ook niet. ,,Zelfs als de orka had ervaren dat het riskant kan zijn om op het droge te gaan, nam ze het risico met opzet, bijvoorbeeld om even te ontsnappen aan pesterige bassingenoten of om te spelen. Ze probeerde beslist niet om te sterven." 
Conclusie 
Orka Morgan wordt getraind om op het droge te gaan liggen als onderdeel van haar act. En hoewel sommige diersoorten op zekere hoogte lijken te begrijpen wat ' dood' inhoudt, is niet vastgesteld dat ze besef hebben van de eigen eindigheid - een voorwaarde om te kunnen spreken van zelfmoord. Aan de hand van de video is niet vast te stellen dat Morgan zelfmoord wilde plegen. We beoordelen deze bewering als ongefundeerd. 
Sjoerd Klumpenaar  
 