
'Grafische waarschuwingen op sigarettenpakjes zijn niet bewezen effectief'; 
NRC.NEXT
1 februari 2013 vrijdag
Section: Op de hoogte
 Thomas Rueb
De aanleiding
Vrijdag kondigde het kabinet aan dat het afschrikwekkende plaatjes op sigarettenpakjes wil plaatsen. Zwarte tanden, verkoolde longen, zuurstofmaskers - grafische waarschuwingen zouden roken ontmoedigen. ,,Betuttelend, belerend en bevoogdend", vindt VVD-Kamerlid Arno Rutte het plan. De Stichting Sigaretten Industrie (SSI) gaat nog een stap verder. Grafische waarschuwing voegen volgens de lobbyorganisatie informatief niets toe. ,,Het voorschrijven van grafische waarschuwingen is niet bewezen effectief", schrijft de SSI op zijn website, ,,en draagt volgens de tabaksindustrie niet bij aan de gestelde volksgezondheidsdoelstellingen." Ook brancheorganisatie van tabakswinkels NSO beweert dat. Zijn grafische waarschuwingen echt niet effectief? next.checkt zocht het uit.
Waar is het op gebaseerd?
Willem Jan Roelofs, directeur van Stichting Sigaretten Industrie (SSI), verwijst naar een psychologisch onderzoek door de Universiteit van Maastricht uit 2012. Daarin wordt het effect van afschrikwekkende boodschappen op gedrag onderzocht. De onderzoekers, onder leiding van Gjalt-Jorn Peters, concluderen dat dit vaak niet werkt, en op bepaalde mensen zelfs een averechts effect kan hebben. Afbeeldingen op sigarettenpakjes zijn overigens niet specifiek onderzocht, noch behandelen ze andere studies naar dit onderwerp. Wel spreken de wetenschappers zich op basis van het onderzoek expliciet uit tegen de invoering van afschrikkende plaatjes.
En, klopt het?
Het eerste land dat afschrikwekkende plaatjes op sigarettenpakjes plaatste, was Canada in 2000. Binnen enkele jaren volgden onder meer Brazilië (2002), Singapore (2004), Thailand (2005) en Australië (2006). De Europese Unie staat grafische waarschuwingen toe sinds 2004. De Europese Commissie heeft daarvoor een aantal standaardafbeeldingen goedgekeurd. België was het eerste EU-land dat dit invoerde (2006), gevolgd door Roemenië en het Verenigd Koninkrijk (2008) en Letland (2010).
Voorloper Canada is voor veel publicaties als testcase gebruikt. Het American Journal of Public Health stelde één jaar na de invoering dat 19 procent van 616 ondervraagde Canadese rokers aangaf minder te zijn gaan roken door de waarschuwingen. Bij ander onderzoek (2004) noemde 31 procent van 191 gestopte rokers de plaatjes als motivatie. Drie andere onderzoeken bevestigen het verband tussen de grafische waarschuwingen en stoppen met roken in Canada. Eén onderzoek (2005) ziet dat verband niet, maar constateert wel een ander effect: een verminderd aantal gerookte sigaretten.
Ook Brazilië is onderzocht. Daar gaf 67 procent van de rokers aan dat de afbeeldingen hun behoefte om te stoppen hadden verhoogd. De grootschaligste studie stamt uit 2006: de International Tobacco Control Four Country Survey. Daarin werden vier landen (VS, VK, Canada en Australië) vergeleken. Aan het onderzoek deden 9.058 personen mee. Conclusie: rokers vinden beeldende waarschuwingen effectiever dan tekst.
Het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport heeft een literatuurstudie laten uitvoeren waarin alle onderzoeken worden beoordeeld en vergeleken. Ook de Europese Unie en de World Health Organization deden dat. Alle drie concluderen dat grafische afbeeldingen effectiever zijn dan waarschuwingen met alleen tekst. Het recentste onderzoek naar dit onderwerp is pas twee weken oud: de Harvard School of Public Health beschrijft hetzelfde en voegt toe dat de plaatjes nog effectiever zijn bij laagopgeleiden.
Er is een probleem: deze onderzoeken zijn stuk voor stuk gebaseerd op enquêtes, oftewel op eigen bevindingen van respondenten. Het zijn geen experimenten. Er kan dus niet worden gecontroleerd in hoeverre het gedrag dat mensen rapporteren ook strookt met de werkelijkheid. Rokers mogen dan aangeven dat de plaatjes hen sterker beïnvloeden dan tekst, en in die zin effectiever zijn, maar of ze door de plaatjes ook daadwerkelijk stoppen of minderen kan niet worden gecontroleerd.
Die kritiek leverden de onderzoekers uit Maastricht ook (hierboven door de tabakslobby aangehaald). Onderzoek naar het effect van afschrikkende waarschuwingen - grafisch óf tekstueel - is nooit in een experimentele setting gedaan. Dat rokers zelf vinden dat het werkt is duidelijk, maar het is nooit bewezen dat die vorm van waarschuwen uiteindelijk de gewenste invloed heeft op gedragsverandering (in dit geval: stoppen met roken, minder roken of niet beginnen met roken).
De discussie gaat er volgens de Maastrichtse wetenschappers niet over wat effectiever is, plaatjes of tekst, maar of dit in het algemeen wel de juiste methode is om roken te ontmoedigen. Het benoemen van risico's zou niet effectief zijn om gedragsverandering te bewerkstelligen, en in sommige gevallen zelfs averechts kunnen werken. Dat argument gebruikt de tabakslobby dus eigenlijk in hun pleidooi tegen grafische waarschuwingen: waarschuwingen zijn niet effectief - al zijn ze wel voorstander van tekst op de pakjes.
Conclusie
Het kabinet pleit ervoor om grafische waarschuwingen af te drukken op sigarettenpakjes. Niet doen, zegt de tabakslobby, er is nooit bewezen dat het werkt. Uit talloze internationale onderzoeken naar landen waar de plaatjes zijn ingevoerd, blijkt: ze worden beter onthouden en roepen sterkere reacties op. Rokers geven zelf aan dat de plaatjes invloed hebben op de keuze om te stoppen of te minderen. Kortom: het is duidelijk dat plaatjes wel degelijk meer effect sorteren dan tekstuele waarschuwingen - in die zin zijn ze dus 'effectiever' dan de huidige tekstwaarschuwingen. Maar of waarschuwingen, plaatjes óf tekst, op sigarettenpakjes uiteindelijk echt aanzetten tot het einddoel, stoppen met roken, is nooit wetenschappelijk bewezen. Daarom beoordeelt next.checkt de stelling 'grafische waarschuwingen op sigarettenpakjes zijn niet bewezen effectief' als half waar.
 
foto reuters
