
'De overheid heeft 1,7 miljard euro over voor één leukemiegeval per twee jaar minder'; 
NRC.NEXT
21 september 2012 vrijdag
Section: Op de hoogte
 Freek Schravesande
De aanleiding
De overheid kan miljarden bezuinigen op absurde veiligheidsmaatregelen, betoogde Ira Helsloot, hoogleraar besturen van veiligheid, de afgelopen weken in diverse media. Bestuurders zouden de angst bij burgers overschatten en hen voor elk risico willen beschermen waardoor de overheid onlogische, veel te dure beslissingen neemt.
Vandaag houdt Helsloot zijn inaugurele rede aan de Radboud Universiteit Nijmegen. Gisteren drukte de Volkskrant een interview met hem af. Gevraagd naar de meest zinloze veiligheidsmaatregel van de afgelopen jaren noemde Helsloot het plan om hoogspanningslijnen deels onder de grond aan te leggen.
Helsloot: ,,De Kamer keurde vorig jaar een plan goed om burgers te beschermen tegen de straling van hoogspanningsmasten. Dat die straling schadelijk zou zijn, is niet aangetoond. Toch gaat de overheid omwonenden uitkopen en laat kabels onder de grond leggen. Geschatte kosten van dit alles: 1,7 miljard euro. Wat bereik je daar in het beste scenario mee? Jaarlijks wordt bij in totaal 110 kinderen leukemie vastgesteld, door deze maatregel worden dat er 109,5."
Wat de lezer uit de woorden van Helsloot opmaakt is dit: de overheid heeft 1,7 miljard euro over voor één leukemiegeval per twee jaar minder. Ook in De Gelderlander van 7 september legde hij expliciet deze link. Dit is de uitspraak die we daarom zullen checken.
Interpretaties
Om te weten of de overheid inderdaad 1,7 miljard euro over heeft voor één leukemiegeval per twee jaar minder, moeten we de bewering splitsen in vieren. A) Er is een plan voor ondergrondse bekabeling. B) Dit plan kost 1,7 miljard euro. C) Dit plan leidt tot een half leukemiegeval per jaar minder. D) Dit plan is bedoeld om leukemie bij kinderen jaarlijks met 0,5 te verminderen.
En, klopt het?
A) Er is een plan voor ondergrondse bekabeling: dit klopt. In juni vorig jaar reageerde demissionair minister van Economische Zaken Maxime Verhagen positief op een verzoek vanuit de Tweede Kamer om te kijken naar mogelijkheden van ondergrondse bekabeling op plaatsen waar omwonenden in de buurt van hoogspanningsmasten wonen. Daaraan waren al vele debatten voorafgegaan over gezondheidsrisico's, maar ook over woongenot, een esthetisch argument. De begroting van het Lenteakkoord heeft dit plan overigens niet gehaald. Een volgend kabinet zal zich erover moeten buigen.
B) Dit plan kost 1,7 miljard euro: dit klopt ook. Helsloot baseert zich op een brief van TenneT vorig jaar juni aan de minister. Daarin haakt de elektriciteitsleverancier in op de maatschappelijke discussie over hoogspanningsmasten en doet twee voorstellen. Het eerste gaat over het uitkopen van bewoners dichtbij masten waar ondergrondse bekabeling technisch niet kan. De betreffende 1.300 huishoudens zouden hun woningwaarde plus 30 procent kunnen krijgen: 530 miljoen euro. Het tweede voorstel heeft weinig met maatschappelijke onrust te maken en gaat over de mogelijkheden van ondergrondse bekabeling in het algemeen. Zou je kabels onder de grond willen, dan is 500 kilometer haalbaar in tien jaar (het hele traject is ruim 9.000 kilometer). Geschatte kosten voor die 500 km: 1.250 miljoen euro. Helsloot telt de twee bedragen eigenhandig bij elkaar op en komt op 1,7 miljard euro.
C) Dit plan leidt tot een half leukemiegeval per jaar minder: hierover is in de wetenschap geen consensus. Het is aangetoond dat bij mensen die naast hoogspanningsmasten wonen, significant vaker kinderleukemie voorkomt. De kans voor hen is ongeveer 30 op de miljoen, daarmee overschrijdt het risico het politiek vastgelegde plafond van 1 op de miljoen, het 'Maximaal Toelaatbaar Risico'. De ene groep wetenschappers noemt het magnetisch veld aantoonbaar de oorzaak. Een net zo grote groep betwijfelt het causaal verband. Mogelijk, zeggen zij, woont de bevolkingsgroep bij wie kinderleukemie sowieso al vaker voorkomt (zoals misschien lageropgeleiden) relatief vaker bij hoogspanningsmasten.
D) Dit plan is bedoeld om leukemie bij kinderen jaarlijks met 0,5 te verminderen: dit klopt slechts ten dele. De politiek dubt over de maatschappelijke ophef die hoogspanningsmasten opleveren, maar in het plan van energiebeheerder TenneT wordt niet gerept over leukemie. Voor TenneT zijn er hele andere redenen om over te gaan op ondergrondse bekabeling: het is technisch mogelijk, het is niet langer veel duurder dan bovengronds bekabelen, er is door de politiek een maximum aan bovengrondse bekabeling gesteld en het past in de trend om infrastructuur zoveel mogelijk onder de grond te stoppen. Het bedrag dat TenneT aan die 500 kilometer ondergrondse bekabeling in tien jaar hing (1,25 miljard) was dan ook een algemene berekening, niet een berekening om het stralingsprobleem op te lossen.
Conclusie
Er is (A) een plan voor ondergrondse bekabeling dat (B) 1,7 miljard euro kost. Dit klopt. Of dit (C) het aantal leukemiegevallen met 0,5 per jaar vermindert, wordt door net zoveel wetenschappers beweerd als betwist: er is allerminst consensus over. Tot slot is het zeer de vraag of (D) het plan ook bedoeld is om leukemiegevallen te verminderen: de politiek zit met de maatschappelijke onrust van burgers in de maag, maar het plan voor de ondergrondse bekabeling wordt met hele andere argumenten bepleit - leukemie komt er niet in voor.
Zou het plan voor ondergrondse bekabeling er dus ook zijn gekomen als de ophef over stralingsgevaar ontbrak? Dat is niet te zeggen. Dat de overheid 1,7 miljard euro over heeft voor één leukemiegeval per twee jaar minder is hoe dan ook te kort door de bocht. next.checkt beoordeelt de stelling alles afwegende als half waar.
NS past CO2-vergelijker aan na factcheck
Milieu Centraal en NS hebben laten weten de check van het percentage CO2 besparing van de trein ten opzichte van de auto gisteren in deze krant ,,zeer te waarderen". Naar aanleiding van de check voegen zij het woordje 'gemiddelde' toe waardoor de tekst bij de CO2-vergelijker op http://NS.nl voortaan luidt: 'Met deze reis stoot u gemiddeld 75 procent minder CO2 uit ten opzichte van een gemiddelde auto'. Hiermee is de bewering alsnog waar volgens het oordeel van next.checkt.
 
Hoogleraar Ira Helsloot in de Volkskrant
