
de Volkskrant
24 mei 2014 zaterdag
Section: Halfberliner; Blz. 5
 RONALD VELDHUIZEN
Wat werd onlangs beweerd? Geert Wilders kun je maar beter buitensluiten. Wat zegt de wetenschap? Was de politieke speelplaats maar zo simpel. 
De blonde onruststoker blijft zich maar roeren. De ene keer is het een kwetsende tekst waarvoor Saoedi-Arabië sancties wil opleggen aan Nederland, de andere keer is het de 'Dat gaan we regelen!'-uitspraak na een roep om minder Marrokkanen. Bijna alle politieke partijen zijn er klaar mee: het liefst willen ze niets meer met Geert Wilders te maken hebben. Makkelijker gezegd dan gedaan, want tot dusver is de SP de enige partij die elke mogelijke samenwerking met de PVV uitsluit. 

Zou een cordon sanitaire de gewenste uitwerking hebben en Wilders' PVV buitenspel kunnen zetten? 

De toekomst voorspellen kan niet, dus duiken we de geschiedenis in. Politicologen Joost van Spanje en Wouter van den Burg van de Universiteit van Amsterdam onderzochten in 2009 hoe kiezers reageerden op een cordon sanitaire voor verschillende anti-buitenlander-partijen in Europa, waaronder de Oostenrijkse FPÖ en de Centrum Democraten van Janmaat in Nederland. Buitensluiten werkt wel eens, concluderen ze, maar niet als de partij haar imago ermee weet te voeden. Dan trekt ze misschien juist dankzij het buitensluiten extra stemmen. Laat Wilders nou juist zo goed zijn in het onderhouden van zijn publieksimago: hij speelt met gemak het slachtoffertje van de andere pestkoppen in de klas. 

Toch betekent dat niet dat buitensluiten nooit werkt. Een perfecte vergelijking is het niet, waarschuwt historicus Bas Kromhout, maar de NSB stond ooit in ongeveer dezelfde positie als de PVV nu. Te nationalistisch, te extreem en te brutaal, vonden de andere partijen toentertijd. De regering nam in 1933 behoorlijk pittige maatregelen. 'Ze voerden een ambtenarenverbod in', zegt Kromhout. 'Ambtenaren konden fluiten naar hun baan als ze ook NSB-lid waren.' Nadat de NSB succes had geboekt bij de Statenverkiezingen van 1935, wezen de kerken NSB-leden openlijk af. Daarna pas daalden de ledenaantallen en trok de partij minder kiezers. 

Dus ja, dat hielp. Ambtenaren wilden hun baan houden en de behoefte om bij de kerk te horen, was toen groot. Hoe vertaalt zich dat naar de PVV? Dat nuanceert Kromhout meteen: ambtenaren functies ontzeggen zal niet zo snel gebeuren en het zal PVV-stemmers een worst wezen wat de Kerk vindt. Het is via die weg dus moeilijker de partij een impopulair imago te geven. 

Maar imago is niet alles. De NSB bleef namelijk een tijdje bestaan, ook al was ze niet populair. 'Met Hitler en Mussolini kon de NSB nog hopen op steun van buitenaf', zegt politiek historicus Koen Vossen, 'En hoop doet leven.' 

'Hetzelfde gold voor de Communistische Partij van Nederland in de Koude Oorlog. Die mocht ook nergens aan meedoen - geen commissies, geen ambtenaren -, maar ze bleef bestaan. Ze had een ideaal en er was altijd hoop dat de Sovjet-Unie op een dag kwam helpen.' 

Of Wilders' partij voldoende hoop en idealen uitdraagt, durft Vossen niet met zekerheid te zeggen. 'Een sterke visie die alle PVV'ers bindt, lijkt er in ieder geval niet te zijn', denkt hij. Hulp van buitenaf is evenmin te verwachten. Dat maakt de PVV dan wel weer kwetsbaar voor buitensluiten. 

Dat gebrek aan hoop nekte hoogstwaarschijnlijk de nationalistische anti-allochtonenpartij Vlaams Blok. Aanvankelijk leek een cordon sanitaire averechts te werken: het Vlaams Blok werd juist enorm populair. 'Maar na vijftien jaar machteloosheid begonnen de kiezers en partijleden langzaam weg te lopen. Soms naar andere nationalistische partijen, natuurlijk.' 

Ironisch genoeg zal de nationalistische PVV, als ze écht wordt buitengesloten door andere Nederlandse partijen, het misschien vooral moeten hebben van steun in het buitenland. Die weg is hobbelig: afgelopen maand bleek dat Wilders vanwege imagoproblemen een gezamenlijke campagne met buitenlandse partijen in Europa moest afblazen. 

 
lllustratie Leonie Bos
