
'Grenseffect reden schrappen accijns' 
NRC.NEXT
30 september 2013 maandag
Section: weten
 Wilmer Heck
De aanleiding
Roken is ongezond, maar onverminderd populair. In Nederland rookt zo'n 26 procent van de bevolking van vijftien jaar en ouder. Dus heft de overheid accijns op tabaksproducten. Dat ontmoedigt roken en levert veel geld op. Vorig jaar ruim 2,5 miljard euro. Daar koop je volgens de huidige koers toch bijna 20 JSF's voor. 
In het regeerakkoord stond dat de accijnzen op sigaretten en shag in 2014 opnieuw zouden stijgen. Per 1 januari 2013 is dat ook al gebeurd, net als voor alcoholhoudende dranken. De extra inkomsten kan dit kabinet goed gebruiken, zou je zeggen. Maar op Prinsjesdag bleek de verhoging niet door te gaan. Op alcohol wel, maar op tabak niet. Die avond was premier Rutte te gast bij Pauw & Witteman. Daar zei hij van de verhoging af te zien vanwege 'grenseffecten'. ,,Door die accijnsverhogingen is het langzamerhand goedkoper vanaf Utrecht naar Duitsland te rijden." Dat zou niet gelden voor alcohol. ,,Dat heeft te maken met de grenseffecten die daar minder zijn dan bij sigaretten." 
 Mediaberichten stelden dat het kabinet was gezwicht voor de tabakslobby. Rick Rink mailde ons met de vraag of grenseffecten echt de reden zijn dat de accijnsverhoging is geschrapt.
En, klopt het?
Het kabinet blijkt bij het besluit om de tabaksaccijns niet te verhogen niet zomaar een slag in de lucht te slaan. Er is heel wat onderzoekswerk verricht, dat is samengevat in een 'grenseffectenrapportage'. Daar staan interessante weetjes in. Zo blijken de Nederlandse accijnstarieven inderdaad flink hoger te liggen dan die in België en Duitsland. De accijns op een pakje sigaretten in Nederland is 3,35 euro (totaalprijs 6 euro), tegen 2,70 euro in België (totaalprijs 5 euro) en 2,81 euro in Duitsland (totaalprijs 5 euro). Bij shag zijn de verschillen nog groter.
 Over een glas bier (0,3 liter) betaal je in Nederland 11 eurocent accijns, in België 6 eurocent en in Duitsland drie. Alleen over een fles gedistilleerd (1 liter, 40 procent alcohol) wordt in België meer accijns geheven dan in Nederland: 7,85 euro tegen 6,38 euro. In Duitsland betaal je 5,21 euro accijns.
 Dat soort verschillen kunnen inderdaad tot 'grenseffecten' leiden. Dit geldt vooral voor tabak en in mindere mate ook voor gedistilleerd. Bij deze producten hebben de accijnzen een flink aandeel in de totaalprijs. Voor een paar kratten bier die over de grens enkele euro's goedkoper zijn, stap je misschien niet in de auto. Voor wat sloffen sigaretten die per stuk tien euro voordeliger zijn wellicht wel.
De accijnzen zeggen overigens niet alles. Zo wordt bier in Nederlandse supermarkten aangeboden tegen stuntprijzen. Daardoor is een krat bier, ondanks de hogere accijns, hier vaak voordeliger dan in België en Duitsland. In 2012 was supermarktbier in Nederland zelfs goedkoper dan in 2003. Gedistilleerde dranken zijn over de grens vaak weer wel voordeliger. Al komt dit volgens het rapport vooral doordat de marges voor winkeliers hier groter zijn dan in het buitenland.
Is bij tabak accijns wel de reden dat Nederlanders over de grens shoppen, zoals Rutte beweert? In de eerste vijf maanden van 2013 blijkt de verkoop in heel Nederland te zijn afgenomen ten opzichte van dezelfde periode in 2012. In de Belgische grensstreek (-14 procent) is de afname groter dan in de Randstad (-9 procent) en langs rijkswegen (-12 procent). In de Duitse grensstreek is de afname ook 12 procent. 
 Dit wijst wel op enig 'grenseffect'. Maar het verklaart bij lange na niet de ondertussen verwachte afname van de accijnsopbrengsten op tabak in 2013 ten opzichte van 2012. Er was juist gerekend op een toename van de opbrengsten, door de accijnsverhoging per 1 januari 2013, met meer dan 250 miljoen euro. Nu wordt een afname van 150 miljoen euro verwacht. Niet alleen consumeren Nederlanders door de crisis minder dan gedacht, waardoor ook de tabaksverkopen teruglopen. Ze blijken ook nog eens vaker dan verwacht over te stappen van sigaretten op shag, wat minder accijnsinkomsten oplevert. Ook bleken rokers in december 2012 veel shag en sigaretten tegen het oude tarief te hebben gehamsterd. Bij alcohol zijn de accijnsopbrengsten wel toegenomen.
Meer accijns leidde bij tabak dus tot minder inkomsten. Grenseffecten speelden daarbij volgens het rapport slechts een kleine rol. De onderzoekers schrijven dat de hogere accijns op den duur wel tot hogere inkomsten leiden. Dat was in het verleden namelijk ook zo. De hamstervoorraden raken op, mensen grijpen toch weer naar sigaretten in plaats van shag, oude rookgewoontes keren terug. Maar, waarschuwen de onderzoekers, als de voorgenomen accijnsverhoging in 2014 doorgaat, zal ,,de opbrengst naar alle waarschijnlijkheid niet op de korte termijn (in 2014) worden gerealiseerd". En als het huidige kabinet iets kan gebruiken, dan zijn het wel inkomsten op korte termijn.
Conclusie
Premier Rutte zei dat grenseffecten de reden zijn dat de voorgenomen accijnsverhoging op tabak niet doorgaat. Dat is onwaarschijnlijk. Onderzoek wijst uit dat een nieuwe verhoging op korte termijn opnieuw tot lagere accijnsopbrengsten leidt. Dat zou betekenen dat het kabinet opnieuw een tegenvaller van honderden miljoenen euro's moet inboeken. Vermoedelijk is de accijnsverhoging daarom geschrapt. Grenseffecten spelen slechts een kleine rol bij de gederfde inkomsten. Helaas was next.checkt niet bij het kabinetsberaad over het schrappen van de accijnsverhoging. Wat voor het kabinet de reden van dit besluit was, kunnen we dus niet weten. Ook al is Ruttes uitspraak dat de accijnsverhoging niet doorgaat vanwege grenseffecten ongeloofwaardig, we kunnen niet anders dan die beoordelen als niet te checken.
 
vinkjes-01
Premier Rutte onlangs bij Pauw & Witteman.
 factcheck
