
de Volkskrant
9 juli 2019 dinsdag
Section: V Opening; Blz. 2
 ENITH VLOOSWIJK
Highlight: Berichten verspreiden zich vaak razendsnel, of ze nu kloppen of niet. Wij proberen de zin van de onzin te scheiden. Deze week: Het gemiddeld IQ is bezig met een vlucht omlaag.
Van wie komt die claim?
Psycholoog Elke Geraerts in het tv-programma Zomer met Art.
Klopt het?
Ter onderbouwing van haar claim mailt Geraerts een artikel uit 2015 van Noorse onderzoekers in het wetenschappelijke tijdschrift PNAS. De onderzoekers keken naar de IQ-scores van 18-jarige dienstplichtige Noorse mannen, geboren tussen 1962 en 1991. De gemiddelde scores van die dienstplichtigen nemen aanvankelijk jaarlijks toe, maar halverwege gaat het bergafwaarts. 

Het verschil in gemiddelde IQ-scores tussen dienstplichtigen geboren in 1975 (102,3) en die geboren in 1991 (99,7) is echter minder dan 3 punten. Wat zegt dat? Dirk Smit, hersenonderzoeker van het UMC Amsterdam, noemt de data 'zeer gedegen' en ziet zeker aanwijzingen voor een neerwaartse trend. Jelte Wicherts, IQ-onderzoeker aan de Universiteit van Tilburg, vindt de data eveneens 'indrukwekkend', maar maakt zich toch geen zorgen over een verminderd IQ. 

Uit Wicherts overzichtsstudie uit 2004 blijkt dat verschillen in gemiddelde IQ-scores vaak deels het resultaat zijn van meetproblemen. Ook Han van der Maas, hoogleraar psychometrie aan de Universiteit van Amsterdam, denkt dat de IQ-testen de oorzaak kunnen zijn. 

Verder wijst Wicherts op een invloedrijke analyse uit 2015 van een grote hoeveelheid IQ-studies uit de afgelopen eeuw. De conclusie van de auteurs is dat het zogenaamde Flynn-effect (het verschijnsel dat de gemiddelde IQ-scores van een gegeven populatie met de jaren toenemen) de laatste jaren minder sterk is dan voorheen. Van een neerwaartse trend is echter geen sprake. 

De hoofdauteur van de betreffende studie, de Weense onderzoeker Jakob Pietschnig, ziet echter inmiddels wél genoeg aanwijzingen voor een neerwaartse trend. Direct na de publicatie in 2015 publiceerde hij een nieuwe overzichtsstudie over IQ-scores op het gebied van ruimtelijk inzicht tussen 1977 en 2014 in Duitstalige landen. Doordat de onderzoekers dit keer meer meetmomenten naast elkaar konden leggen, zagen ze dat het Flynn-effect niet alleen stagneerde, maar midden jaren negentig zelfs omkeerde. 'We dachten toen nog dat het misschien aan de testen lag, of dat het specifiek was voor de regio. Maar in de jaren erna bleek het een patroon te zijn in veel Europese landen.' 

Over de oorzaken van de trend is nog veel onduidelijk. De Noorse onderzoekers tonen in elk geval aan dat de neergang duidelijk geen genetische oorzaak heeft: ook binnen dezelfde families is de trend waarneembaar. Dat digitalisering de oorzaak zou zijn, gelooft geen van de gesproken experts: zo'n negatief effect op het IQ is nooit aangetoond en de trend zette al in vóór de digitalisering. Ook luchtvervuiling en slechte eetgewoonten liggen volgens hen niet voor de hand als oorzaken.
Eindoordeel
Er zijn aanwijzingen dat het Europese IQ licht daalt. Waar dit aan ligt, is nog onduidelijk.



