
'Door het kraken van Enigma werd de oorlog met twee jaar verkort'; next. checkt
NRC.NEXT
4 maart 2015 woensdag
Section: weten
Dat wordt beweerd in de film The Imitation Game 
Het is een bekende truc in Hollywoodfilms: eindigen met een dramatische epiloog. Ook in The Imitation Game over Alan Turing, de Britse wiskundige die tijdens de Tweede Wereldoorlog betrokken was bij het ontcijferen van de geheime Enigma-code van de Duitsers, lezen we hoe het verhaal na de film verder gaat. Eén zinnetje valt op: 'Historici denken dat door het kraken van Enigma de oorlog twee jaar korter duurde en veertien miljoen levens zijn gespaard." 
Kun je zoiets beweren? Het antwoord ligt voor de hand: niet te checken. Je kunt de geschiedenis immers niet overdoen. Maar omdat het té leuk is, gaan we toch kijken waar de bewering vandaan komt en wat historici erover zeggen. Voor de duidelijkheid: we checken de stelling dat het kraken van Enigma de oorlog twee jaar heeft verkort. 
 Regisseur Morten Tyldum baseerde zich bij het maken van zijn film op de biografie van Andrew Hodges over Turing. Maar daarin is niet expliciet iets te vinden over Enigma en het beëindigen van de Tweede Wereldoorlog. We vragen producenten Black Bear Pictures en Film Nation per telefoon, mail en Twitter waarop ze hun claim baseren, maar krijgen geen reactie vanuit Hollywood. 
Op internet vinden we de bewering terug op verschillende websites. De kwestie wordt uitgebreid behandeld door BBC News, in een essay uit 2012 getiteld Alan Turing: The codebreaker who saved 'millions of lives'. Jack Copeland, hoogleraar filosofie aan de Universiteit van Canterbury en oprichter van een online archief over Turing, beweert in dit artikel ongeveer hetzelfde als in de film. Hij wijst op het grote strategische belang van gekraakte codes in de strijd tegen Duitse duikboten in de Atlantische Oceaan. 
Copeland heeft het ook over slachtoffers. Volgens een voorzichtige schatting hadden de gevechten in Europa elk jaar gemiddeld zo'n zeven miljoen doden tot gevolg, schrijft hij. 'Als het U-boot Enigma niet was gebroken en de oorlog nog twee of drie jaar was doorgegaan, zouden nog eens 14 tot 21 miljoen mensen zijn gedood.' 
 We leggen we de kwestie voor aan de Oostenrijker Erwin Schmidl, secretaris-generaal van de Internationale Commissie voor Militaire Geschiedenis (ICMH). Hij deed zelf onderzoek naar onderschepte (radio)berichten door de Britse inlichtingendienst. 'Ik zou zoiets nooit durven stellen', mailt Schmidl. ,,Naar mijn mening is dit puur giswerk." Hij heeft het vraagstuk ook voorgelegd aan de overige leden van het ICMH. Vier historici sturen een reactie: ze laten weten het met hem eens te zijn. 
Waarom? 
Gezien de uitputting van de personele en materiële middelen van Duitsland rond de jaren 1944/1945 is het volgens Schmidl moeilijk voor te stellen dat de oorlog zich nog veel langere tijd zou hebben voortgezet. Daarnaast was de nederlaag van het Duitse Rijk in 1945 niet alleen te danken aan inspanningen van westerse geallieerden, zegt Schmidl, maar voor een groot deel ook aan het Rode Leger, dat profiteerde van het werk van zijn eigen inlichtingendienst. 
,,Het Rode Leger zou zeker in Berlijn zijn geweest tegen juni 1945, ongeacht Enigma", zegt Yale-historicus Paul Kennedy. Hij bracht vorig jaar het boek Engineers of Victory uit, over de invloed van ingenieurs in de Tweede Wereldoorlog. Volgens hem is de claim van de filmmakers gebaseerd op een ,,weird slip" van de Britse historicus Harry Hinsley, die tijdens de oorlog als cryptoanalist werkte op Bletchley Park (waar ook Turing werkte aan het kraken van Enigma). Tijdens een speech in 1993 maakte Hinsley een opmerking over het verkorten van de oorlog met ,,not less than two and probably four years". Dit ging echter over de impact van 'Ultra', de codenaam die de Britten gebruikten voor álle onderschepte en ontcijferde communicatie van Duitse troepen. 
Werd de Tweede Wereldoorlog twee jaar verkort door het kraken van Enigma? Dat is natuurlijk niet te checken: we kunnen de geschiedenis niet overdoen. Maar, zeggen historici die we raadpleegden, de stelling is ook niet te onderbouwen. 
Anne-Martijn van der Kaaden 
 