
'Niet meewerken met het CBS kost tot 16.000 euro'; 
NRC.NEXT
27 september 2012 donderdag
Section: Op de hoogte
 lynn berger
De aanleiding
Een freelance geluidstechnicus uit Amsterdam kreeg deze zomer een brief van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) met het verzoek de 'Vragenlijst Jaarstatistiek Pers- en nieuwsbureau's; journalisten 2011' in te vullen en op te sturen. ,,Zoals u weet, bent u verplicht uw gegevens op tijd aan ons te leveren", aldus de brief. Op het niet gehoor geven aan de oproep zou mogelijk een sanctie volgen: ,,Een bedrag dat kan oplopen tot EUR16.000,-." Kan het niet meewerken met het CBS een zzp'er inderdaad 16.000 euro kosten? next.checkt zoekt het uit.
Interpretaties
Het CBS heeft als taak ,,het publiceren van betrouwbare en samenhangende statistische informatie, die inspeelt op de behoefte van de samenleving". Hiertoe verzamelt de organisatie gegevens uit ,,administratieve bestanden van de overheid en buiten de overheid", zoals het Rijk, de provincies en de waterschappen. Om aan informatie te komen die niet in zulke bestanden te vinden is, houdt het CBS jaarlijks ook nog enquêtes onder bedrijven en burgers. De vraag is of deelname aan zulke enquêtes wettelijk verplicht is, en wat de financiële consequenties zijn voor wie niet mee wil doen.
En, klopt het?
Het Centraal Bureau voor de Statistiek werd in 1899 ,,bij Koninklijk Besluit" opgericht, met als taak ,,statistische opgaven te verzamelen, bewerken en publiceren" die nuttig werden geacht ,,voor practijk en wetenschap". Aan beslissingen en adviezen van beleidsmakers, onderzoekers en ondernemers liggen vaak CBS-cijfers ten grondslag; de jaarlijkse prognoses voor de economie van het Centraal Planbureau komen bijvoorbeeld op basis van CBS-gegevens tot stand. Het CBS is een 'zelfstandig bestuursorgaan': het valt niet direct onder de verantwoordelijkheid van een ministerie, maar de taken en bevoegdheden zijn wel wettelijk vastgelegd. In het geval van het CBS zijn deze na te lezen in de Wet op het Centraal Bureau voor de Statistiek uit 2003.
Onder het kopje 'verwerving, gebruik en verstrekking van gegevens' stelt deze wet dat de directeur-generaal van het CBS bevoegd is om, indien bestaande registratiebestanden niet toereikend zijn, gegevens op te vragen bij ,,ondernemingen, vrije beroepsbeoefenaren, instellingen en rechtspersonen". De ondervraagden moeten die gegevens vervolgens ,,kosteloos" en binnen een ,,bij algemene maatregel van bestuur te bepalen termijn" verstrekken. Natuurlijke personen - individuen - zijn dus niet verplicht om deel te nemen aan CBS-enquêtes; bedrijven, zzp'ers en freelance geluidstechnici wel.
Het CBS laat desgevraagd weten dat ongeveer 60 procent van de personen meewerkt aan CBS-onderzoek: de overige 40 procent voert als voornaamste reden het feit aan ,,dat het meewerken aan een enquête (via internet, telefonisch, of aan huis) tijd kost". Onder bedrijven is de respons een stuk hoger: dit komt door het handhavingsbeleid dat het CBS sinds 2004 toepast.
Wanneer een bedrijf, ook na herhaaldelijke herinneringen, weigert aan een enquête mee te werken, dan legt het CBS een 'last onder dwangsom' op. De hoogte van deze sanctie, die bedoeld is om de gevraagde gegevens alsnog te verkrijgen, is afhankelijk van de omvang van de onderneming, de periode waarop de gegevens betrekking hebben, en het 'responsgedrag'. In de 'Tarieventabel Handhaving' van het CBS is te zien dat een zzp'er tot 'grootteklasse 1' behoort; mocht hij structureel niet meewerken aan een jaarstatistiek dan bedraagt de sanctie 50 euro per dag. De dwangsom kan over een periode van maximaal twintig dagen worden opgelegd: mocht de geluidstechnicus niet meewerken dan bedraagt de boete dus maximaal 20 x 50 = 1.000 euro. In diezelfde tabel staat dat de dwangsom voor een bedrijf in grootteklasse 9 - meer dan 500 werknemers - kan oplopen tot 800 euro per dag: daar komt die 16.000 euro dus vandaan. (Gaat een bedrijf voor een tweede of volgende maal in overtreding, dan legt het CBS ook nog een 'bestuurlijke boete' op. Voor een bedrijf in grootteklasse 1 bedraagt deze boete maximaal 750 euro; bedrijven in grootteklasse 9 betalen maximaal 5.000 euro.) Zover komt het overigens zelden: het CBS laat weten dat er in 2011 144 sancties zijn opgelegd: ,,Bezien op het totaal aantal enquêtes dat het CBS jaarlijks uitzet, is dit gelukkig een zeer beperkt aantal."
Conclusie
Volgens de Wet op het Centraal Bureau voor de Statistiek van 2003 (CBS) zijn ondernemingen, instellingen, vrije beroepsbeoefenaren en rechtspersonen verplicht om mee te werken aan enquêtes over hun bedrijven. Wie niet meewerkt, wordt beboet; hoewel die boete inderdaad kan oplopen tot 16.000 euro, geldt dit alleen voor bedrijven met meer dan 500 werknemers; weigerachtige freelancers of zzp'ers betalen maximaal 1.000 euro. Dit bleek echter niet uit de brief aan de geluidstechnicus: hierin werd de suggestie gewekt dat ook in zijn geval de boete tot 16.000 euro kon oplopen. Omdat dat niet zo is, beoordelen wij de bewering dat het niet meewerken met het CBS een zzp'er 16.000 euro kan kosten als onwaar.
next.checkt aanvulling
Next.checkt controleerde vrijdag een uitspraak van Ira Helsloot, hoogleraar besturen van veiligheid. Hij zei dat de overheid soms dure, irrationele beslissingen neemt om burgers te beschermen tegen kleine risico's. Als voorbeeld noemde hij het plan om bewoners bij hoogspanningsmasten uit te kopen en kabels onder de grond te leggen vanwege mogelijk stralingsgevaar. Volgens Helsloot heeft de overheid daarmee '1,7 miljard euro over voor één leukemiegeval per twee jaar minder'.
Next.checkt beoordeelde de bewering als 'half waar': ondergrondse bekabeling heeft méér voordelen dan Helsloot suggereerde en het genoemde bedrag is slechts deels gebaseerd op een oplossing van de maatschappelijke onrust - voor het andere deel op een berekening van ondergrondse bekabeling in het algemeen.
Volgens Hesloot is het argument van stralingsgevaar echter doorslaggevend geweest in de discussie hierover in de Tweede Kamer, niet de bijkomende voordelen van ondergrondse bekabeling. Uit Kamerverslagen en brieven van de minister blijkt dit inderdaad het geval. 'Als je zorgen kunt wegnemen, dan moet je dat doen' is het breed gedragen idee. Next.checkt verandert het oordeel daarom in 'waar'.
 