
De Amsterdamse grachtengordel bestaat 400 jaar; 
NRC.NEXT
24 januari 2013 donderdag
Section: Op de hoogte
 Maite Vermeulen
Aanleiding
2013 is een feestjaar voor de gemeente Amsterdam - het Concertgebouw bestaat 125 jaar, dierentuin Artis 175 jaar, het Rijksmuseum gaat weer open en de grachtengordel bestaat 400 jaar. Maar is dat laatste wel zo? next.checkt zoekt het uit.
En, klopt het?
Allereerst is het Singel - de binnenste van de huidige grachten - een stuk ouder dan 400 jaar. Rond 1428 werd begonnen met graven, rond 1450 werd de gracht doorgetrokken tot de Amstel. Meer dan een eeuw was het Singel de westelijke stadsgrens van het middeleeuwse Amsterdam. Of het Singel bij de 'grachtengordel' hoort is echter discutabel. Tegenwoordig wordt de grachtengordel doorgaans beschouwd als vierrings: het Singel, de Herengracht, de Keizersgracht en de Prinsengracht. Echter, toen in de middeleeuwen alleen het Singel bestond was er nog geen sprake van een 'gordel' - het Singel lag niet rond de stad, maar stopte bij het huidige Muntplein. De gordel ontstond pas toen de buitenste drie ringen werden aangelegd.
Waar komt het jaar 1613, 400 jaar geleden, dan vandaan? Amsterdam was aan het begin van de zeventiende eeuw de snelst groeiende metropool ter wereld. De gunstige ligging tussen zee en rivier bracht levendige handel en economische voorspoed. En dat trok kooplui, handelaren en gelukszoekers. Er was ook een grote toestroom van vluchtelingen uit het zuiden, met name na de Val van Antwerpen. Om de bevolkingsgroei het hoofd te kunnen bieden werd de grootste stadsuitbreiding van zeventiende eeuws Europa gepland. In 1609 vroeg het Amsterdamse stadsbestuur toestemming voor de uitbreiding en vervolgens begon men onder leiding van stadsarchitect Hendrick Jacobszoon Staets te tekenen. De eerste kaarten met de ideeën voor de drie-rings grachtengordel* van Heren-, Keizers- en Prinsengracht, rond het Singel stammen uit 1611. Na jaren van aanpassen en aanscherpen werd in 1613 besloten het plan te definitief uit te voeren. De bouw werd gefinancierd door de kavels aan de grachten te verkopen voor bouw door particulieren.
400 jaar geleden werd dus besloten tot de zogenaamde 'Derde Uitleg' van Amsterdam: drie nieuwe grachten rond de middeleeuwse stadskern. Amsterdam zou verdubbelen in omvang. Maar dat de grachten zelf 400 jaar oud zijn, dat klopt niet.
Van de Brouwersgracht tot de Leidsegracht werd de gordel vanaf 1613 in zo'n tien tot vijftien jaar gebouwd. Vanaf de Leidsegracht ging men pas vijftig jaar later verder, in 1662: de 'Vierde Uitleg'. Doel was de grachten helemaal door te trekken tot het IJ. Maar de economie van Amsterdam raakte eind zeventiende eeuw in de slop, onder meer door de Engelse Oorlogen: de Gouden Eeuw in Amsterdam was voorbij. Immigratie stagneerde en de kavels die de grachtenbouw moesten financieren raakten niet meer verkocht. Besloten werd om de grachtengordel tot aan de Amstel door te trekken, en tussen Amstel en IJ 'de Plantage' neer te leggen: een lustoord voor de bewoners van de stad, met veel groen. Pas na 1860 raakte de Plantage meer bebouwd en werd het de enige woonwijk binnen de Singelgracht met een 19e-eeuwse bebouwing.
Het vieren van het besluit tot aanleg van de grachtengordel, is wat vreemd. Dit gebeurt bijvoorbeeld niet bij andere jubilea in de stad: het Concertgebouw werd niet 125 jaar geleden gepland, maar geopend. En volgens deze redenatie kan de stad Amsterdam dit jaar ook al het 17-jarig bestaan van de Noord-Zuidlijn vieren - immers werd in 1996 besloten tot de bouw van de metrolijn. Emma van Oudheusden, van museum Het Grachtenhuis, legt echter uit: ,,Het einde van de grachtenbouw was nogal triest, omdat het geld op was. Dat is dus niet echt een feestelijke gebeurtenis om te vieren."
Conclusie
Het jaar 1613 als oorsprong van de Amsterdamse grachtengordel is niet uit de lucht gegrepen. In dat jaar werd het startschot gegeven voor de bouw van de Heren-, Keizers- en Prinsengracht. Echter, de grachtengordel bestaat niet al 400 jaar. De bouw van de drierings grachten tussen de Leidsegracht en de Amstel werd zelfs pas vijftig jaar later begonnen. Ook valt te twisten over de definitie van de 'grachtengordel'. Doorgaans wordt het Singel, de binnenste gracht, ook tot de grachtengordel gerekend. Het Singel stamt echter al uit de Middeleeuwen. Omdat er een en ander af te dingen valt op het 400-jarig bestaan van de grachtengordel in 2013 beoordelen wij deze bewering als half waar.
Waarom een gordel?
Een zeventiende-eeuwse stad moest omgeven zijn door verdedigingswerken, oftewel een stadswal. Die wal was idealiter zo kort mogelijk, want de aanleg ervan was duur en de stad moest in tijden van oorlog met zo min mogelijk mensen verdedigd kunnen worden. Daarom werd gekozen voor een halve cirkel rond de middeleeuwse stadskern - dat besloeg een kortere afstand dan een vierkant ontwerp.
