

NRC Handelsblad
05 January 2017, NH Donderda


Section: Wetenschap; Blz. 19
 Karel Berkhout

Dat zei René Cuperus in Bureau Buitenland.
NRC-checkt
De aanleiding
In het radioprogramma Bureau Buitenland sprak columnist en politiek ideoloog René Cuperus op 13 december over de opkomst van het populisme. Een oorzaak is volgens hem het snoeiharde bezuinigingsbeleid in Nederland dat grote morele, sociale en psychologische schade heeft toegebracht aan kwetsbare mensen. Hij voegt eraan toe: Er zijn 2.000 zelfmoorden [extra] geweest tijdens de crisis. Dat gaan we checken. 
Waar is het op gebaseerd?
Niet op een rapport of studie, laat Cuperus per e-mail weten: Zag het ergens genoemd worden, 2.000, met als verklaring van de toename van zelfmoorden de persoonlijke gevolgen van de economische crisis. Maar hij weet niet waar. 
En, klopt het?
Wat in elk geval klopt is dat de kredietcrisis heeft gezorgd voor een ongunstige trendbreuk. De afgelopen decennia was het aantal zelfmoorden in Europa (per 100.000 inwoners) steeds aan het dalen. Daaraan kwam abrupt een eind toen in het najaar van 2008 de kredietcrisis uitbrak. Meteen daarna steeg het aantal zelfdodingen in Europa, leren cijfers van de wereldgezondheidsorganisatie WHO. Nederland is daarbij een koploper. Zo lag hier het aantal zelfdodingen in 2013, dat geldt als het laatste crisisjaar, 33 procent hoger dan in 2007, het jaar vóór de crisis. Alleen in Griekenland was de toename sterker. Daar lag het zelfmoordcijfer in 2012, het laatste jaar waarover cijfers beschikbaar zijn, ruim 50 procent hoger dan in 2007.
Komt dat door het bezuinigingsbeleid, zoals Cuperus denkt? Daarvoor kijken we in de Europese landen naar de omvang van de bezuinigingen, als percentage van het bruto binnenlands product (bbp). België heeft minder bezuinigd (2,4 procent van het bbp) dan Nederland (4,1 procent) en zag inderdaad een veel minder sterke toename van het aantal zelfmoorden  en inmiddels weer een daling. Frankrijk bezuinigde bijna net zoveel als Nederland (3,9 procent), maar zag het aantal zelfdodingen na een korte opleving snel stabiliseren. En Spanje bezuinigde fors (12,9 procent), maar zag de zelfmoordcijfers na een opleving na 2008 toch weer dalen.
De bezuinigingen lijken dus geen verklaring te bieden voor de verhoogde zelfmoordcijfers in Europa. Wat dan wel? De gevolgen van de economische crisis zelf, leert een studie in The British Journal of Psychiatry (oktober 2014). In die studie is voor de meeste landen een sterk verband gevonden tussen toename van het aantal zelfdodingen en de groei van de werkloosheid en de krimp van de economie. Hoe dat verband precies zit, is moeilijk te zeggen , zegt de Nederlandse hoogleraar klinische psychologie Ad Kerkhof (VU), zelfmoord-expert en mede-auteur van de studie. 
 Bij suïcidale personen kan het gevoel dat hun eigen situatie uitzichtloos is, worden versterkt doordat de buitenwereld uitzichtlozer lijkt. Ze kunnen gaan denken: nu krijg ik ook nog echt nooit meer een baan. 
Psychiater Jan Mokkenstorm van GGZ inGeest, die zich beijvert voor het terugbrengen van het aantal zelfdodingen, zag wat de kredietcrisis deed tijdens zijn crisisdienst. De vaste populatie mensen met suïcidale neigingen werd verrijkt met well-to-do-mensen. Mensen die investeringen in rook zagen opgaan. Mensen die net hadden geïnvesteerd in nieuwe winkels toen de crisis uitbrak. Waardoor de crisis er in Nederland meer inhakte dan elders, weten Kerkhof en Mokkenstorm niet.
En die 2.000 extra zelfmoorden? In absolute cijfers lag het aantal zelfdodingen in 2013 (1.854) zo n 500 hoger dan in 2007 (1.353) en ongeveer even hoog als in 2015 (1.871). Als je het aantal extra doden sinds de crisis op 300 per jaar zet, kom je ergens uit op een getal van 1.500 tot 2.000 extra doden , zegt Kerkhof.
Conclusie
Voor de bewering dat door de kredietcrisis 2.000 extra zelfdodingen in Nederland zijn geweest is geen direct bewijs. Het is echter aannemelijk dat de forse en aanhoudende stijging van het aantal zelfdodingen inderdaad is veroorzaakt door de crisis. Het getal van 2.000 past daarbij in beredeneerde schattingen. We beoordelen de stelling als grotendeels waar.
Karel Berkhout 
Praten over zelfdoding kan bij de hulp- en preventielijn 0900 0113 (): Zelfmoord? Praat erover 
 
 